AI aan het front en in de commandopost

Van mens naar machine

In het leger schuift de keuze op van de mens naar de machine. Vroeger koos een soldaat het doel en gaf een staf het bevel. Nu kan een wapen zelf een doel kiezen, helpt software bij het aanwijzen en rijden robots naar het front. Dat gebeurt niet in één product, maar in zeven onderwerpen: autonome wapens, de digitale kill chain, hersen-interfaces, de afspraken van de NAVO, de geheime diensten, het robotleger en de wedloop met China. Justitie en politie staan bij Staat. De geheime diensten staan hier.

Een wapen dat zelf kiest

Wat een autonoom wapen is, staat in de regels van het Amerikaanse ministerie van Defensie. Het is een wapen dat, eenmaal aangezet, zelf doelen kiest en aanvalt, zonder verdere tussenkomst van een mens ^[1]. Daar staat een morele grens tegenover. In oktober 2023 schreven de secretaris-generaal van de Verenigde Naties (VN) en de president van het Internationale Comité van het Rode Kruis samen dat machines geen mensen als doel mogen kiezen. Een machine die zonder mens over leven en dood beslist, moet volgens hen worden verboden ^[2]. Een groep deskundigen onder het VN-wapenverdrag concludeerde in 2023 dat controle over zulke wapens nodig is om het oorlogsrecht na te leven, zoals het onderscheid tussen soldaat en burger ^[3].

De digitale kill chain

Een kill chain is de keten van het vinden van een doel tot het aanvallen ervan. Palantir, een Amerikaans databedrijf, schrijft op zijn eigen site dat zijn programma Gotham soldaten zo'n keten met AI levert. Het wijst doelen aan en koppelt die aan een wapen ^[4]. Dat is hulp bij een besluit, geen wapen dat zelf kiest. Het oorlogsrecht legt de controle bij de mens. Wie een aanval plant, moet alles doen wat redelijk is om na te gaan dat het doel militair is en geen burger ^[5]. Het Rode Kruis waarschuwt dat een mens die alleen de uitkomst van de software volgt, een stempel wordt in plaats van een controle ^[6].

De mens als verlengstuk

Het Amerikaanse onderzoeksbureau DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) zocht in het programma N3 naar een verbinding tussen brein en computer, zonder operatie. Volgens DARPA kan zo'n verbinding helpen om onbemande vliegtuigen te besturen, digitale aanvallen af te weren en met computers samen te werken tijdens ingewikkelde missies ^[7]. De soldaat zet een headset op. Dat is geen medische belofte, maar een middel om sneller te sturen dan een mens met alleen handen kan.

De afspraken van de NAVO

De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) schreef in oktober 2021 een strategie voor AI. Het eerste doel is dat de NAVO en haar leden het goede voorbeeld geven en verantwoord gebruik van AI voor defensie aanmoedigen ^[8]. Een van de zes principes eist dat de mens een systeem kan uitzetten als het zich onbedoeld gedraagt ^[9]. Een raad binnen de NAVO maakt daarvan een keurmerk met controles voor verantwoord gebruik ^[10]. Die afspraken remmen de inzet niet af. Ze bepalen onder welke voorwaarden leden AI in het leger mogen gebruiken.

Het beeld van het veld

Het leger wil een scherper beeld van het slagveld, en haalt dat binnen met sensoren en software. Een factsheet van de NAVO uit 2023 stelt dat overwicht vraagt om gegevens van verschillende sensoren te verzamelen en samen te voegen ^[11]. In maart 2025 kocht de NAVO het Maven Smart System van Palantir, software die inlichtingen samenvoegt en doelbepaling steunt, voor haar militaire commando ^[12]. Defensie werkt al sinds 2010 op kleine schaal met Palantir ^[13]. In september 2025 bevestigde staatssecretaris Tuinman dat de krijgsmacht die software gebruikt bij inzet met NAVO-partners. Welke onderdelen dat doen, blijft geheim ^[14]. Ook de Koninklijke Marechaussee (KMar) gebruikte Palantir, voor het systeem met passagiersgegevens aan de grens ^[15]. In mei 2026 noemde het kabinet het gebruik bij Defensie een beproeving, die het militair optreden maar beperkt steunt ^[16].

De geheime diensten

Ook inlichtingendiensten zetten AI in. De Amerikaanse inlichtingendiensten willen de beste AI van de markt combineren met hun eigen algoritmen en gegevens, om het denkwerk van hun analisten te versterken ^[17]. Raakt die AI gegevens van Amerikaanse burgers, dan gelden extra regels ^[18]. De Britse dienst GCHQ zegt dat het bij elk gebruik van AI toetst of de inbreuk op privacy nodig en in verhouding is ^[19].

In Nederland mogen de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) volgens de inlichtingenwet van 2017 elke vorm van telecommunicatie aftappen en ontsleutelen, met toestemming van de minister ^[20]. De toezichthouder CTIVD (Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten) schreef in 2026 dat AI de inbreuk op privacy van grote datasets kan vergroten ^[21]. Bij beide diensten hadden medewerkers toegang tot zulke gegevens zonder dat ze daartoe bevoegd waren. De commissie noemt dat onrechtmatig ^[22]. De Europese AI-verordening geldt niet voor systemen die alleen voor leger, defensie of nationale veiligheid dienen ^[23]. Wat dat betekent, staat bij Uitzondering nationale veiligheid.

Het robotleger

In Oekraïne is de robot al massa. In juli 2022 begon het land met de overheid de campagne Army of Drones, het leger van drones: inkoop, onderhoud en training van piloten ^[24]. Op 26 september 2026 kondigde Mychajlo Fedorov het leger van robots aan. De volgende stap is volgens hem het robotiseren van de oorlog ^[25]. Drones zijn volgens Fedorov goed voor meer dan 95 procent van de aanvallen aan het front, en het land telt meer dan 700 makers van drones ^[26]. Onbemande grondvoertuigen voerden in één maand meer dan 9.000 missies uit, vooral voor bevoorrading en evacuatie ^[27]. Het Britse defensielab Dstl kocht in 2020 al vijf systemen om de frontlinie zonder chauffeur te bevoorraden ^[28].

De wedloop met China

De wedloop noemt de rivaal bij naam. Het Amerikaanse ministerie van Defensie schreef in 2023 dat concurrenten als China openlijk zeggen AI te willen inzetten voor militair voordeel. De Verenigde Staten moeten daarom sneller AI invoeren, om sneller te beslissen ^[29]. Ook China ziet een wedloop. Het plan van de Chinese regering uit 2017 noemt AI een strijdpunt tussen grote landen en een zaak van nationale veiligheid ^[30]. Het Chinese defensierapport van 2019 schrijft dat oorlog met AI in aantocht is ^[31].

Wat de onderwerpen tonen

Autonome wapens toont het wapen dat zelf kiest en de grens die de VN en het Rode Kruis trekken. De digitale kill chain toont de software die doelen aanwijst, en de mens die volgens het oorlogsrecht moet blijven controleren. Battlefield-neuro toont de headset waarmee de soldaat stuurt. NAVO AI-doctrine toont de afspraken voor verantwoord gebruik. Geheime-diensten-AI toont AI op grote stapels gegevens, en de toezichthouder die onrechtmatige toegang vond. Robotleger toont de schaal in Oekraïne. Dominantie en wedloop toont hoe Washington en Peking elkaar als reden noemen.

Lees verder

• Autonome wapens
• De digitale kill chain
• Battlefield-neuro
• NAVO AI-doctrine
• Geheime-diensten-AI
• Robotleger
• Dominantie en wedloop
• Palantir