Score & poorten

Een score die je niet ziet, beslist of je erdoor mag.

Wat komt er?5 DOSSIERS · TECHNIEK Wie trekt eraan?5 DOSSIERS · ACTOREN Waartoe?5 DOSSIERS · CONTROL

Casus

Jarenlang liet de Belastingdienst een systeem automatisch aanwijzen welke aanvragen voor kinderopvangtoeslag risicovol waren. Een van de signalen: wel of geen Nederlander^[1]. In de fraudeaanpak van de toeslagen werd een vergissing in een aanvraag al gauw als fraude gezien. Ouders werden ten onrechte gebrandmerkt als opzettelijke fraudeurs, en hadden volgens de parlementaire ondervragingscommissie jarenlang geen schijn van kans^[2].

Op 15 januari 2021 trad het kabinet af. Premier Rutte zei dat duizenden ouders groot onrecht was aangedaan^[3].

Hoe het werkt

Eerst wordt er een score of een lijst gemaakt, uit gegevens die je zelf niet ziet: je nationaliteit, je reisgegevens, je vingerafdrukken. Daarna controleert een systeem je automatisch, op het moment dat je ergens langs moet: bij een aanvraag of aan de grens.

Wie van buiten de EU zonder visum reist, wordt vooraf automatisch getoetst op risico's^[4]. En een digitale toestemming vooraf is geen garantie: ook wie er een heeft, kan aan de grens worden geweigerd^[5].

Wat 6G en AI toevoegen

Nu staan de poorten nog op vaste plekken: het loket en de grens. Sinds april 2026 legt de Schengengrens bij elke passage van een niet-EU-reiziger voor een kort verblijf vingerafdrukken en gezicht vast^[6].

Met een digitale identiteit in een wallet^[7] hoeft een poort geen vaste plek meer te hebben. De controle kan dan meegaan naar elke plek waar je je wallet laat zien, en een systeem kan je daar meteen toetsen.

Bewijs · 5

01 · FEIT

Het systeem wees aanvragen aan, met nationaliteit als signaal

De Autoriteit Persoonsgegevens beboette de Belastingdienst op 7 december 2021 met 2,75 miljoen euro. De dienst gebruikte de nationaliteit van aanvragers van kinderopvangtoeslag (wel of niet Nederlander) als indicator in een systeem dat aanvragen automatisch als risicovol aanwees. Volgens de AP was dat onrechtmatig en discriminerend; sinds oktober 2018 gebeurt het niet meer.

«Tot slot gebruikte de Belastingdienst de nationaliteit van aanvragers als een indicator (wel/niet Nederlander) in een systeem dat automatisch bepaalde aanvragen als risicovol aanwees.»
Autoriteit Persoonsgegevens, Boete Belastingdienst voor discriminerende en onrechtmatige werkwijze (2021)

02 · FEIT

Een vergissing werd fraude, en ouders kregen geen schijn van kans

De Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag concludeerde op 17 december 2020 dat bij de fraudeaanpak van de kinderopvangtoeslag de grondbeginselen van de rechtsstaat zijn geschonden. Een vergissing in een aanvraag werd al gauw als fraude gezien; ouders hadden volgens de commissie jarenlang geen schijn van kans.

«Een vergissing bij een aanvraag werd al gauw als fraude gezien, waardoor ouders in de uitvoering ten onrechte gebrandmerkt zijn als opzettelijke fraudeurs.»
Tweede Kamer, Grondbeginselen rechtstaat geschonden (persbericht bij 'Ongekend onrecht') (2020)

03 · FEIT

Sinds april 2026 legt de Schengengrens gezicht en vingers vast

Volgens de Europese Commissie is het EES sinds 10 april 2026 volledig operationeel: het registreert naam, reisdocument, vingerafdrukken en gezichtsbeelden plus datum/plaats van inreis en uitreis van niet-EU-burgers op korte verblijven — stempels vervangen door digitale poortregistratie.

«The EES is an automated IT system for registering non-EU nationals travelling for a short stay, each time they cross the external borders of 29 European countries using the system. The system registers the person's name, travel document data, biometric data (fingerprints and captured facial images) and the date and place of entry and exit, in full respect of fundamental rights and data protection. It also records refusals of entry. As of 10 April 2026, the EES replaces the stamping of passports allowing the automatic detection of overstayers (travellers who have exceeded the maximum duration of their authorised stay).»
European Commission — Entry/Exit System policy page, Entry/Exit System (EES) — Migration and Home Affairs (2026)

04 · FEIT

Zonder digitale toestemming geen toegang, en mét ook niet altijd

Verordening (EU) 2018/1240 stelt dat het bezit van een geldige ETIAS-travel authorisation een nieuwe inreisvoorwaarde voor het grondgebied van de lidstaten moet zijn — pre-gate vóór de fysieke grens — zonder automatisch recht op toegang.

«Holding a valid travel authorisation should be a new entry condition for the territory of the Member States. Mere possession of a travel authorisation should not, however, confer an automatic right of entry.»
EUR-Lex — Regulation (EU) 2018/1240 (ETIAS), Regulation (EU) 2018/1240 — ETIAS

05 · FEIT

Vóór je reist, toetst een systeem of je een risico bent

Reizigers van buiten de EU die zonder visum komen, hebben voortaan een digitale reistoestemming nodig (ETIAS). Volgens de Europese verordening (2018/1240) is die toestemming een besluit dat er geen aanwijzingen zijn dat iemand een risico vormt voor de veiligheid, voor illegale immigratie of voor de verspreiding van een besmettelijke ziekte. De toets gebeurt automatisch, vóór je reist.

«‘travel authorisation’ means a decision issued in accordance with this Regulation which is required for third-country nationals referred to in Article 2(1) of this Regulation to fulfil the entry condition laid down in point (b) of Article 6(1) of Regulation (EU) 2016/399 and which indicates: (a) that no factual indications or reasonable grounds based on factual indications have been identified to consider that the presence of the person on the territory of the Member States poses or will pose a security, illegal immigration or high epidemic risk;»
EUR-Lex — Regulation (EU) 2018/1240 (ETIAS), Regulation (EU) 2018/1240 — ETIAS

Grens en tegengeluid

Er zijn grenzen, en burgers hebben ze afgedwongen. SyRI was een systeem van de overheid om fraude met uitkeringen, toeslagen en belastingen op te sporen. In 2020 verklaarde de rechter de wet erachter onverbindend. Maatschappelijke organisaties en twee burgers hadden de zaak aangespannen^[8].

De Europese AI-verordening verbiedt sociale scores die tot nadelige behandeling leiden^[9]. En niet elk systeem doet wat critici vrezen: het Heerlense stadsmodel PULSE-TWIN zegt geen individuele risicoprofielen te voorspellen^[10].

06 · FEIT

De rechter haalde SyRI onderuit, op verzoek van burgers

De rechtbank Den Haag oordeelde op 5 februari 2020 dat de wet achter het Systeem Risico Indicatie (SyRI), een instrument van de overheid tegen fraude met uitkeringen, toeslagen en belastingen, in strijd is met artikel 8 EVRM, het recht op privéleven. Maatschappelijke organisaties en twee burgers spanden de zaak aan.

«De wetgeving is wat betreft de inzet van SyRI onvoldoende inzichtelijk en controleerbaar. De wetgeving is onrechtmatig want in strijd met hoger recht en dus onverbindend.»
Rechtbank Den Haag, SyRI-wetgeving in strijd met het EVRM (2020)

08 · FEIT

Heerlen zegt geen persoonlijke risicoprofielen te maken

Op de FAQ ontkent Pulse-Twin individuele gedrags-, zorg- of risicoprofielen te voorspellen; het project onderzoekt wél hoe AI versnipperde informatie over leefbaarheid en veiligheid op één plek samenbrengt. Dat profilering plaatsvindt, is daarmee niet aangetoond.

«We gaan geen individueel gedrag, zorgbehoefte of risicoprofielen voorspellen. We gaan wel onderzoeken op welke manier we met AI versnipperde informatie over leefbaarheid en veiligheid samenbrengen op één plek.»
Pulse-Twin / Gemeente Heerlen e.a., Pulse-Twin — pilot Social Digital Twin (2025)

Wie zit erachter · 7

EU-instelling · EU

Europees Parlement en Raad

Samen de wetgever van de EU. De AI-verordening, Verordening (EU) 2024/1689, is van 13 juni 2024.

30 ONDERWERPEN →

Toezichthouder · NL

Autoriteit Persoonsgegevens

De Nederlandse privacytoezichthouder. Stelde in 2021 vast dat het risicomodel van de Belastingdienst nationaliteit als signaal gebruikte.

8 ONDERWERPEN →

Overheid · NL

Tweede Kamer

De Nederlandse volksvertegenwoordiging. Verwierp in november 2020 een motie om etniciteit en nationaliteit uit politie-algoritmes te weren, met 72 stemmen voor en 78 tegen.

16 ONDERWERPEN →

EU-instelling · EU

Europese Commissie

Het uitvoerende orgaan van de EU. Stelt wetten voor en ziet toe op de uitvoering; het AI Office van de Commissie handhaaft de regels voor algemene AI-modellen, en het in- en uitreissysteem EES draait onder haar leiding.

19 ONDERWERPEN →

Rechter · NL

Rechtspraak

De Nederlandse rechterlijke macht. De rechtbank Den Haag verklaarde in 2020 de wet achter SyRI onverbindend.

6 ONDERWERPEN →

Overheid · NL

Gemeente Heerlen

Nederlandse gemeente. Test sinds november 2025 in Heerlen-Noord het project PULSE-TWIN, een Social Digital Twin die veiligheids- en sociale data combineert en met AI patronen herkent; de pilot loopt tot voorjaar 2029.

3 ONDERWERPEN →

Onderzoek · IL

Yuval Noah Harari

Historicus en filosoof. Zijn site noemt hem professor, geboren in Israël in 1976, gepromoveerd aan Oxford in 2002, en docent geschiedenis aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. Daar staat ook dat hij in 2018, 2020 en 2026 de keynote gaf op het hoofdpodium van het World Economic Forum in Davos.

16 ONDERWERPEN →

Stemmen

01 · STEM

Catherine Austin Fitts

Solari Report · ex Assistant Secretary HUD · Dillon Read

«What the central bankers would love is a automatic third lock where above the financial institution I can implement not only the current rules but rules literally for you one person at a time — a whole social credit system is what some people refer to — and I can implement it at a meta level at very high speed because now I have the data centers, I have AI and I can cut the humans out of the process.»
De Andere Krant interview (YouTube) (2026)

02 · STEM

Yuval Noah Harari

Historicus, auteur van Sapiens, Homo Deus, 21 Lessons en Nexus

«And if you ask why you were not given a loan, and why you the bank didn't raise the interest rate the answer will always be the same – because the computer says no.»
WEF Davos 2020, How to Survive the 21st Century, transcript

Spiegels

01 · SPIEGEL