6G Matrix

Sociaal krediet

Eén lijst sluit meerdere loketten tegelijk.

6GIoTIoBNanoAI TwinStaatMilitairIndustrieKapitaalBurger
Wat komt er?5 DOSSIERS · TECHNIEKWie trekt eraan?5 DOSSIERS · ACTORENWaartoe?5 DOSSIERS · CONTROL
Casus

Op 2 maart 2018 publiceerde de Chinese planningsdienst NDRC, samen met onder meer de luchtvaartautoriteit en het Hooggerechtshof, een regel om "ernstig onbetrouwbaren" tijdelijk van civiele vluchten te weren[1]. Een deel van de lijst komt van de rechter: de schuldenaar die een vonnis negeert. Hem verbiedt de rechter te vliegen en in de G-treinen of de eerste klas van andere hogesnelheidstreinen te zitten[2]. Wie het verbod overtreedt, riskeert detentie of een boete.

De rechtbanken beperkten van oktober 2013 tot en met juni 2018 12,22 miljoen keer de aankoop van een vliegticket en 4,58 miljoen keer die van een trein- of hogesnelheidsticket. Dat zijn tellingen van aankopen: één persoon kan meerdere keren meetellen[3]. Wie niet kan of wil betalen, mag niet vliegen en niet met de snelste treinen reizen.

Hoe het werkt

Eerst komt iemand op een lijst: omdat de rechter hem een beperking oplegde, omdat hij belasting ontdook of omdat hij zich aan boord misdroeg. De lijst gaat via een nationaal platform naar de luchtvaartautoriteit, die haar maandelijks publiceert. Luchtvaartbedrijven en luchthavens zijn de geadresseerden. Voor de snelle trein geldt een aparte regel van het Hooggerechtshof. Het besluit van 2018 noemt het principe zelf: op één plek onbetrouwbaar, overal beperkt[1].

Het is vooral een lijst en geen nationale score. Er is geen eenheidsscore die alle Chinezen rangschikt[4]. Lokale en commerciële puntensystemen bestaan wel, maar dragen deze vliegweigering niet.

Wat 6G en AI toevoegen

Wat hier gebeurt, is nog geen 6G of AI. Onderzoeker Rogier Creemers noemt het systeem ondanks alle plannen voor big data en AI een relatief grof instrument[5].

Nu verloopt het doorgeven in stappen: een maandelijkse publicatie, daarna de loketten[6]. Wat een netwerk met veel meetpunten kan veranderen, is de snelheid: een inschrijving zou direct bij elk aangesloten loket kunnen werken. Dat is een verwachting en geen vastgesteld feit.

Bewijs · 5
01 · FEIT

De vliegweigering rust op lijsten van rechters en diensten, geen score

De vliegbeperking van 2 maart 2018 (in werking 1 mei 2018) is niet gebaseerd op een score. Naast gedrag aan boord (valse bommelding, vervalste papieren, vechten) noemt het document zes groepen ‘andere domeinen’: belastingontduikers, fraude met overheidsgeld, sociale verzekeringen, effecten en futures, partijen die de rechter op de lijst van onbetrouwbare uitvoeringsschuldenaren (失信被执行人) zette, en wat andere diensten nog aanwijzen. NL-vertaling (eigen): «Personen tegen wie de rechter volgens de regels een consumptiebeperking uitsprak, of die rechtens op de lijst van onbetrouwbare uitvoeringsschuldenaren (失信被执行人) zijn gezet.» Elke genoemde categorie is een vastgestelde overtreding of een gerechtelijk bevel dat wordt genegeerd; het document noemt geen score.

«被人民法院按照有关规定依法采取限制消费措施，或依法纳入失信被执行人名单的；»
02 · FEIT

Wie een vonnis negeert, mag niet vliegen of in de G-trein zitten

De regel waarop de vlieg- en treinweigeringen juridisch rusten is geen kredietscore maar een uitvoeringsregel van de rechter. Gewijzigde bepaling 3 (in werking 22 juli 2015): een natuurlijke persoon tegen wie de rechter een consumptiebeperking uitsprak, mag onder meer niet vliegen (in de tekst: kiezen voor vliegtuig, zachte slaapcoupé, tweede klasse boot of hoger) en niet in alle G-treinen of eerste klas van andere hogesnelheidstreinen zitten. Overtreding van dat bevel geldt als weigering een vonnis na te leven en kan tot detentie, boete of strafvervolging leiden (art. 11). NL-vertaling (eigen) van punt 1: «Bij het reizen kiezen voor het vliegtuig, een zachte slaapcoupé in de trein of een boot vanaf de tweede klasse.»

«（一）乘坐交通工具时，选择飞机、列车软卧、轮船二等以上舱位；»
03 · FEIT

Richtlijn uit 2016 beperkt vliegen, hogeklassetrein en sterrenhotel

Richtsnoer 国发〔2016〕33号 van de Chinese Staatsraad (gedateerd 30 mei 2016, gepubliceerd 12 juni 2016) is het kaderbesluit waarnaar NDRC 385 (2018) verwijst. Punt (十一) schrijft voor dat ernstig onbetrouwbare partijen die kunnen maar weigeren te voldoen, beperkt worden in uitreizen, het kopen van onroerend goed, vliegen, hogesnelheidstreinen en hogere klassen, vakanties, hotels vanaf sterrenniveau en andere ‘hoge consumptie’. NL-vertaling (eigen): «Tegen ernstig onbetrouwbare subjecten die kunnen maar weigeren te voldoen, worden maatregelen genomen zoals beperking van uitreizen en beperking van de aankoop van onroerend goed, vliegreizen, reizen met hogeklasse-treinen en -zitplaatsen, vakanties, verblijf in sterrenhotels en andere hoge consumptie.» De term 严重失信主体 omvat ondernemingen én personen.

«对有履行能力但拒不履行的严重失信主体实施限制出境和限制购买不动产、乘坐飞机、乘坐高等级列车和席次、旅游度假、入住星级以上宾馆及其他高消费行为等措施。»
04 · FEIT

Banken en verzekeraars worden aangespoord rente en premie te verhogen

Hetzelfde punt (十一) van 国发〔2016〕33号 koppelt de onbetrouwbaarheidsstatus aan geld: banken, effecten- en futureshuizen en verzekeraars worden ‘geleid’ om ernstig onbetrouwbare partijen een hogere kredietrente en verzekeringspremie te rekenen, of hun leningen, sponsoring, underwriting en verzekering te beperken. NL-vertaling (eigen): «Financiële instellingen zoals commerciële banken, effecten- en futures-instellingen en verzekeraars worden ertoe geleid om, volgens het principe van risicoprijsstelling, voor ernstig onbetrouwbare subjecten de leenrente en de premie voor schadeverzekering te verhogen, of het verstrekken van leningen, sponsoring, emissiebegeleiding, verzekering en andere diensten aan hen te beperken.» Het is een beleidsrichtsnoer (指导意见), geen wet.

«引导商业银行、证券期货经营机构、保险公司等金融机构按照风险定价原则，对严重失信主体提高贷款利率和财产保险费率，或者限制向其提供贷款、保荐、承销、保险等服务。»
05 · FEIT

Rechters beperkten 12,22 miljoen keer vliegtickets, tot juni 2018

Het Hooggerechtshof meldt via Legal Daily (14 augustus 2018) dat de rechtbanken tussen oktober 2013 en 30 juni 2018 in totaal 11,23 miljoen namen op de lijst van onbetrouwbare uitvoeringsplichtigen zetten, 12,22 miljoen keer (人次, persoon-keren) de aankoop van vliegtickets beperkten en 4,58 miljoen keer die van trein- en hogesnelheidstickets. Het zijn gecumuleerde tellingen over bijna vijf jaar en tellen een persoon meerdere keren mee. Het cijfer van 17,5 miljoen ‘in 2018’ dat in de westerse pers circuleert is hiermee niet in overeenstemming als jaarcijfer.

«从2013年10月至今年6月30日，全国法院累计发布失信被执行人名单1123万例；共限制1222万人次购买机票，限制458万人次购买动车、高铁票；»
Grens en tegengeluid

Het stuk van 2018 bevat zelf een procedure. De lijst wordt openbaar gemaakt, de betrokkene heeft zeven werkdagen voor bezwaar en na een jaar vervalt de vliegbeperking[6]. Of iemand op de lijst van de rechter blijft, regelt dit stuk niet; volgens MERICS kunnen zware overtreders onbeperkt op lijsten blijven[7]. In 2025 eisten het Centraal Comité en de Staatsraad dat lijsten een grondslag in wet of beleid hebben, en dat wie zijn verplichting nakomt van de lijst gaat. Dat is een beleidsstuk, geen wet. Los van techniek groeit het systeem: Peking breidt de lijsten uit naar vastgoed, internet, de arbeidsmarkt en energiecontracten[8].

In de bronnen is geen persoon of rechtszaak te vinden die dit met een naam en uitspraak laat zien. De cijfers hierboven komen van de Chinese rechters zelf en zijn niet onafhankelijk gecontroleerd. In de pers circuleert een cijfer van 17,5 miljoen geweigerde vliegtickets in 2018. Het Hooggerechtshof telde over bijna vijf jaar, tot juni 2018, 12,22 miljoen beperkingen. Het perscijfer is niet naar een bron te herleiden en staat hier daarom niet.

Nederland kende iets vergelijkbaars. De Nederlandse Belastingdienst hield jarenlang een zwarte lijst met fraudesignalen bij, zonder wettelijke basis. Sommigen kregen daardoor geen betalingsregeling of schuldsanering. De toezichthouder legde in 2022 een boete van 3,7 miljoen euro op[9][10]. De AI-verordening verbiedt AI-systemen die mensen op sociaal gedrag scoren en daardoor benadelen[11]. Een lijst die mensen bijhouden valt waarschijnlijk niet vanzelf onder dat verbod; daarvoor gelden de privacyregels.

06 · FEIT

Zeven werkdagen voor bezwaar, en na een jaar vervalt de beperking

Hetzelfde document bouwt een procedure in. De luchtvaartautoriteit publiceert de lijst elke eerste werkdag van de maand; de persoon heeft zeven werkdagen om bezwaar te maken. De beperking geldt een jaar en vervalt dan automatisch; wie eerder aan zijn verplichting voldoet, wordt binnen zeven werkdagen verwijderd. NL-vertaling (eigen): «De lijst van personen met een beperking op het nemen van civiele vluchten uit andere domeinen is een jaar geldig, gerekend vanaf het einde van de publicatietermijn, en na een jaar automatisch verwijderd; wordt de wettelijke verplichting binnen de geldigheidsduur vervuld, dan moet de bevoegde afdeling het ministerie binnen 7 werkdagen laten verwijderen.»

«（二）其他领域产生的限制乘坐民用航空器的相关人员名单，有效期为一年，自公示期满之日起计算，一年期满自动移除；在有效期内，其法定义务履行完毕的，有关部门应当在7个工作日内通知民航局移除名单。»
07 · FEIT

Er is geen nationale score, maar wel veel zwarte lijsten

Het MERICS-rapport van Katja Drinhausen (3 maart 2021, bijgewerkt 9 mei 2022) stelt dat een alomvattend scoresysteem niet in het oorspronkelijke plan zat. De inspanning gaat naar digitale dossiers over naleving van de wet. Puntensystemen die gedrag verder wilden sturen dan de wet eist, zijn gestopt of vrijwillig gemaakt. Dat bevestigt niet dat het systeem onschuldig is: hetzelfde rapport beschrijft een groot aantal zwarte lijsten met gezamenlijke sancties.

«There will not be a unified “Social Credit Score” that rates individual behaviour. An all-encompassing scoring system was not part of the original plan.»
08 · FEIT

Peking eist een grondslag voor lijsten, en voegt er lijsten toe

De Opinie van het Centraal Comité en de Staatsraad van 21 maart 2025 (gepubliceerd 31 maart) zegt dat sancties en lijsten van ‘ernstig onbetrouwbaren’ een grondslag in wet of beleid moeten hebben en dat maatregelen die rechten beperken in wet, bestuursrechtelijke regeling of lokale verordening moeten staan. Het stuk eist ook dat lijsten en voorwaarden voor in- en uitschrijving bij ministeriële regeling worden vastgelegd en dat uitgevoerde herstelacties de lijst verlaten. Tegelijk voegt het nieuwe lijsten toe (vastgoed, internet, arbeidsmarkt, langlopende energiecontracten). Dit is de Chinese officiële begrenzing, op papier.

«规范设定失信惩戒措施，依法依规合理确定惩戒范围和力度。设定失信惩戒措施、确定严重失信主体名单的设列领域必须以法律、行政法规、地方性法规或党中央、国务院政策性文件为依据，其中涉及设定对信用主体减损权利或增加义务的措施，必须以法律、行政法规、地方性法规为依据。»
09 · FEIT

De EU verbiedt AI-systemen voor sociale scores met nadelige gevolgen

De AI Act verbiedt het op de markt brengen, in gebruik nemen of gebruiken van AI-systemen die natuurlijke personen of groepen over een periode evalueren of classificeren op sociaal gedrag of (afgeleide) persoons-/persoonlijkheidskenmerken, wanneer de sociale score leidt tot nadelige behandeling in een andere sociale context en/of tot ongerechtvaardigde of onevenredige behandeling.

«the placing on the market, the putting into service or the use of AI systems for the evaluation or classification of natural persons or groups of persons over a certain period of time based on their social behaviour or known, inferred or predicted personal or personality characteristics, with the social score leading to either or both of the following: (i) detrimental or unfavourable treatment of certain natural persons or groups of persons in social contexts that are unrelated to the contexts in which the data was originally generated or collected; (ii) detrimental or unfavourable treatment of certain natural persons or groups of persons that is unjustified or disproportionate to their social behaviour or its gravity;»
10 · FEIT

Ook in Nederland bestond een zwarte lijst, zonder wettelijke basis

De Autoriteit Persoonsgegevens legde de Belastingdienst op 12 april 2022 een boete van 3,7 miljoen euro op voor de Fraude Signalering Voorziening (FSV), een zwarte lijst met fraudesignalen. Er was geen wettelijke grondslag, gegevens klopten vaak niet en de beveiliging was onvoldoende. De dienst schakelde FSV in februari 2020 uit. De boete was de hoogste die de AP ooit oplegde.

«De Belastingdienst heeft met FSV de rechten van de 270.000 mensen die op die lijst stonden op ongekende wijze geschonden. Ruim 6 jaar lang.»
Wie zit erachter · 3
Bronnen bij de tekst
  1. 01NDRC 385: ernstig onbetrouwbaren tijdelijk van civiele vluchten geweerd国家发展改革委 (NDRC) e.a., 关于在一定期限内适当限制特定严重失信人乘坐民用航空器推动社会信用体系建设的意见（发改财金〔2018〕385号）
  2. 02Hooggerechtshof: wie een vonnis negeert mag niet meer vliegen of eersteklas reizenSupreme People's Court of the PRC, 最高人民法院关于修改《最高人民法院关于限制被执行人高消费的若干规定》的决定（法释〔2015〕17号）
  3. 03Rechter: 12,2 miljoen vliegticket- en 4,6 miljoen treinticketbeperkingen sinds 2013Supreme People's Court of the PRC, 前7个月全国法院执行到位0.65万亿元 增52%（法制日报, op court.gov.cn) (2018)
  4. 04MERICS: er komt geen nationale sociale-kredietscoreMERICS, China's Social Credit System in 2021: From fragmentation towards integration
  5. 05Creemers: een ecosysteem van initiatieven, geen geïntegreerde controlemachineRogier Creemers (Universiteit Leiden), China's Social Credit System: An Evolving Practice of Control (lezing, Studium Generale) (2019)
  6. 06NDRC 385: zeven werkdagen bezwaar, na een jaar vervalt de beperking国家发展改革委 (NDRC) e.a., 关于在一定期限内适当限制特定严重失信人乘坐民用航空器推动社会信用体系建设的意见（发改财金〔2018〕385号）
  7. 07MERICS: een overvloed aan zwarte lijsten, deels voor onbepaalde tijdMERICS, China's Social Credit System in 2021: From fragmentation towards integration
  8. 08Peking 2025: zwarte lijsten alleen op wettelijke grondslag, en tegelijk meer lijstenGeneral Offices of the CPC Central Committee and the State Council, 中共中央办公厅 国务院办公厅关于健全社会信用体系的意见（2025年3月21日）
  9. 09AP: Belastingdienst hield zes jaar een illegale zwarte lijst van 270.000 mensen bijAutoriteit Persoonsgegevens, Boete Belastingdienst voor zwarte lijst FSV (2022)
  10. 10AP: op de FSV-lijst staan betekende soms geen betalingsregeling of schuldsaneringAutoriteit Persoonsgegevens, Boete Belastingdienst voor zwarte lijst FSV (2022)
  11. 11Social scoring verboden (Art. 5(1)(c))Official Journal of the European Union, Regulation (EU) 2024/1689 — Artificial Intelligence Act (OJ L, 2024/1689)
Volgend onderwerp
Op afstand uitgezet

Een meter, een auto of een rekening kan op afstand uit. Dat is al gebeurd.

Lees verder →
↑ Terug naar Toegang