6G Matrix

Aftappen in 5G

De 5G-norm is zo gebouwd dat de opsporing onmerkbaar kan meekijken, met je locatie en de sleutels erbij.

6GIoTIoBNanoAI TwinStaatMilitairIndustrieKapitaalBurger
Wat komt er?5 DOSSIERS · TECHNIEKWie trekt eraan?5 DOSSIERS · ACTORENWaartoe?5 DOSSIERS · CONTROL
Wat is het

Wettelijk aftappen is in 5G een eis van de norm, geen extra kast ernaast. Het aftappunt, in de norm point of interception (POI), zit in de netwerkfuncties zelf[1]. De tap moet onmerkbaar zijn, voor het doelwit, voor eigen personeel zonder bevoegdheid, voor systemen met kunstmatige intelligentie (AI) en voor andere landen[2]. In Nederland mag een openbaar net alleen open als het aftapbaar is, en de tap moet onwaarneembaar zijn[3].

Hoe het werkt

Alles wat het doelwit volgens het tapbevel via het net doet, moet de aanbieder kunnen onderscheppen. De locatie gaat mee, zo nauwkeurig als het net die heeft, ook als het toestel niets doet[4]. Versleuteling die de aanbieder zelf aanbrengt of beheert, gaat eraf, of de sleutels gaan mee, zodat de opsporing ook achteraf kan ontsleutelen[5]. Versleuteling die een app zelf aanbrengt, valt naar de letter niet onder die eis. Het aftappunt moet werken voordat er verkeer over het net gaat. Het European Telecommunications Standards Institute (ETSI), het Europese instituut dat telecomnormen uitgeeft, noemt dat punt zelf een aanvalsdoel[1]. Naast 5G blijft het oude signaleringsnet bestaan waarmee netwerken onderling verkeer regelen: SS7 (Signalling System No. 7) en Diameter, de opvolger uit 4G. Wie dat net misbruikt, kan zien bij welke mast of in welke stad een toestel is[6].

Wat 6G en AI toevoegen

Voor 6G loopt een eigen aftapstudie. Die neemt ook lawful disclosure mee, het opvragen van gegevens die de aanbieder al bewaart, en sensing, het meten door het netwerk zelf, als mogelijke bron van locatie. Het is een concept van versie 0.0.3, geen 6G-eis[7]. Bij Het netwerk als doelwit staat dezelfde lijn: beveiliging van 6G mag wettelijk aftappen niet hinderen.

Bewijs · 6
01 · FEIT

De 5G-norm eist dat het doelwit de tap niet kan merken

TS 33.126 is de 3GPP-norm met de eisen voor wettelijk aftappen (LI, Lawful Interception) in 3G, 4G en 5G. Als basisprincipe staat erin dat aftappen door de aanbieder (CSP, Communication Service Provider) 'undetectable' moet zijn voor iedereen die er niet uitdrukkelijk van mag weten. De eisen in § 6.6 maken dat concreet: het doelwit mag niet kunnen merken dat er wordt afgetapt; niet-bevoegd personeel en processen, 'including automated or Artificial Intelligence based systems', mogen het ook niet kunnen merken; en een tap in het ene land mag in andere landen niet zichtbaar zijn. Die onzichtbaarheid geldt 'before, during and after the interception'. Het Nederlandse Besluit aftappen eist hetzelfde in eigen woorden: de uitvoering van een tapopdracht is 'niet waarneembaar' voor gebruikers. De norm zelf legt geen plicht op: welke eisen gelden, bepaalt volgens § 1 de wet van elk land.

«Undetectability by the Target - The CSP shall perform interception in such a manner that the target is unable to detect interception is taking place.»
02 · FEIT

De tap meldt ook de locatie van een toestel dat niets doet

Volgens TS 33.126 moet het netwerk 'all content and metadata' van de getapte communicatie kunnen vastleggen, en moet de aanbieder 'all Target Communications as specified in the Warrant' kunnen onderscheppen. Alle diensten van de aanbieder vallen eronder, ook de diensten voor hulpdiensten (mission critical). Een tijdelijk kenmerk moet 'in near real time' worden terugvertaald naar het vaste abonneenummer. Voor locatie eist de norm dat de aanbieder de locatie kan melden 'for both active and idle MEs or UEs', dus ook van een toestel in rust, bij een mastwissel, periodiek of op verzoek. Hij moet 'the most accurate target location available' melden, en de opsporing helpen het toestel zelf te peilen (radiolocation). Met LALS (Lawful Access Location Services) kan de locatie op verzoek en periodiek worden opgevraagd 'independent of the target's communication state'. Bij inkomende roaming moet het bezochte netwerk de locatie zelf kunnen leveren. De eisen gelden 'regardless of network implementation technology'. Het zijn eisen in de norm, geen beschrijving van wat een Nederlandse operator feitelijk levert.

«Location Reporting - The CSP shall be able to obtain and report the target location for both active and idle MEs or UEs triggered either by UE-Action (e.g. UE cell site change) or on a periodic basis or on demand by the LEA.»
03 · FEIT

De sleutels gaan mee, zodat de opsporing ook achteraf kan ontsleutelen

TS 33.126 eist dat de aanbieder versleuteling 'it provides or manages' verwijdert voordat het tapmateriaal naar de opsporing gaat, of de sleutels, algoritmen en parameters meelevert. De meegeleverde sleutels moeten het mogelijk maken versleutelde communicatie 'retroactively' te ontsleutelen, dus ook achteraf. Bij roaming moet het thuisnetwerk het bezochte netwerk de middelen geven om diensten te ontsleutelen die met sleutels van het thuisnetwerk zijn versleuteld. In de architectuur (TS 33.127) levert de AKMA-sleutelfunctie (AAnF, AKMA Anchor Function) bij een tap ook 'cryptographic keys themselves'. Het Nederlandse Besluit aftappen zegt het in 1998 al zo: de aanbieder ontdoet getapte telecommunicatie 'van eventueel door hem aangewende cryptografie'. De grens zit in 'door hem': versleuteling die de aanbieder niet zelf aanbrengt, zoals die van een chat-app, valt naar de letter niet onder deze eis (lezing van de redactie). Voor de diensten geeft de Wiv 2017 (artikel 47) zelf de bevoegdheid versleuteling 'ongedaan te maken'.

«Retroactive Decryption - The CSP shall ensure that the crypto keys, algorithm and parameters delivered to the LEA enable the LEA to decrypt encrypted Target Communications retroactively.»
04 · FEIT

Het aftappunt zit in de netwerkfuncties van 5G zelf

TS 33.127 beschrijft de architectuur. Een POI (Point of Interception, aftappunt) detecteert de communicatie van het doelwit en levert gegevens over de communicatie (xIRI) en de inhoud (xCC) aan een MDF (Mediation and Delivery Function), die het tapmateriaal doorgeeft aan de LEMF, de tapkamer van de opsporing. Een TF (Triggering Function) zet de tap in een andere functie aan en uit. De LI-functies 'exist within a separate security domain' van de netwerkfunctie 'to which they are embedded', en 'LI shall be configured and tested before an NF can handle live user traffic'. In de AMF, de kernfunctie voor aanmelding en mobiliteit, meldt het aftappunt elke keer dat een SUCI of 5G-GUTI (de tijdelijke of versleutelde kenmerken) bij het vaste nummer (SUPI) van het doelwit hoort. Voor de aansturing van de aftappunten (X1) moet ETSI TS 103 221-1 worden ondersteund. ETSI TS 104 007 (2026) rekent juist die onderdelen, POIs, TFs en MDFs, tot de 'network elements susceptible to attack': als beide uiteinden van een interface niet in een beveiligde enclave eindigen, 'the entire chain may be compromised'. Welke gegevens worden overgedragen, bepaalt volgens TS 33.128 de nationale regelgeving.

«The Point of Interception (POI) detects the target communication, derives the intercept related information or communications content from the target communications and delivers the POI output as xIRI to the MDF2 or as xCC to the MDF3.»
05 · FEIT

In Nederland mag een openbaar net alleen open als het aftapbaar is

Artikel 13.1 van de Telecommunicatiewet bepaalt dat aanbieders van openbare netwerken en diensten die 'uitsluitend beschikbaar' stellen 'indien deze aftapbaar zijn'. Volgens artikel 13.2 werken ze mee aan een tapbevel op grond van het Wetboek van Strafvordering of een toestemming op grond van de Wiv 2017. Het Besluit aftappen (1998) eist dat de tap 'niet waarneembaar' is voor gebruikers, dat de getapte telecommunicatie 'onverwijld' wordt doorgegeven en dat de aanbieder zijn eigen cryptografie verwijdert. Een apart besluit verplicht de aanbieder tapgegevens te beveiligen 'om kennisneming door onbevoegden te voorkomen'. De Wiv 2017 geeft de AIVD en MIVD in artikel 47 de bevoegdheid tot gericht aftappen 'ongeacht waar een en ander plaatsvindt', en in artikel 53 de bevoegdheid een aanbieder tot medewerking te verplichten. De AIVD publiceert het 'Aantal taps per jaar' onder artikel 47, met een reeks vanaf 2002: 3517 in 2018, de hoogste waarde, en 1117 in 2023, de laatste. Volgens de AIVD is dat aantal 'niet door te vertalen naar het aantal targets'.

«Aanbieders van openbare telecommunicatienetwerken en openbare telecommunicatiediensten stellen hun telecommunicatienetwerken en telecommunicatiediensten uitsluitend beschikbaar aan gebruikers indien deze aftapbaar zijn.»
06 · FEIT

Netwerken koppelen nog via het oude, lekke signaleringsnet

ENISA, het EU-agentschap voor cyberbeveiliging, schreef in 2018 dat operators voor het koppelen van netwerken 'still using this legacy set of protocols' zijn: SS7, ontworpen toen veiligheid geen rol speelde. Diameter, de opvolger in 4G, is volgens ENISA 'proved vulnerable', en voor 5G bestond 'a certain risk of repeating history'. Abonnees kunnen zich nauwelijks beschermen, omdat de aanvallen in de kern van de aanbieders plaatsvinden. De Amerikaanse toezichthouder FCC vroeg in maart 2024 om commentaar op wat aanbieders doen tegen misbruik van SS7 en Diameter 'to track the location of consumers', en vroeg of er sinds 2018 geslaagde, onbevoegde pogingen waren. Volgens een daar geciteerd FCC-adviesorgaan (CSRIC VI, 2018) levert zo'n aanval de mast of de stad op, geen gps-positie. In 5G beschermt de SEPP (Security Edge Protection Proxy) het verkeer tussen netwerken van verschillende operators en verbergt hij de interne opbouw. Maar TS 33.501 noemt ook nog Diameter- en GTP-koppelingen tussen de 5G-kern en de rest, zoals N26 naar de 4G-kern. In Nederland draait 5G nog naast oudere netten: KPN stopt met 2G op 1 december 2027, Odido stopt volgens de ACM (december 2024) op zijn vroegst in augustus 2026 met 3G, en VodafoneZiggo stopt niet vóór eind 2026 met 2G. Of Odido inmiddels met 3G is gestopt, is niet gecontroleerd.

«Nonetheless at the moment we are still using this legacy set of protocols to assure the interconnection between providers.»
Grens en tegengeluid

De norm beschrijft wat een aanbieder moet kunnen bij een bevel. Welke eisen gelden, bepaalt de wet van elk land[2]. Tegen de IMSI-catcher, een nepzendmast die het internationale abonneenummer van telefoons in de buurt uitleest, heeft 5G de SUCI (Subscription Concealed Identifier): het toestel stuurt zijn vaste nummer versleuteld. Dat werkt niet als het netwerk het null-scheme gebruikt, een instelling zonder versleuteling. De Nederlandse wet geeft de opsporing en de inlichtingendiensten zo'n vangapparaat, zonder het woord IMSI-catcher te gebruiken[8]. Let op: op Locatie in 5G betekent POI iets anders, de privacy override indicator.

07 · IN ONTWIKKELING

Voor 6G loopt een eigen aftapstudie, nog een concept

Op de site staat al dat de 6G-eisen (TR 22.870) aftappen niet mogen hinderen, en dat de 6G-beveiligingsstudie TR 33.801-01 geen aftappen behandelt. Daarnaast bestaat sinds 2026 een aparte studie: TR 33.801-06, 'Study on Lawful Interception for 6G' (versie 0.0.3, juli 2026). Die bestudeert 'the requirements, architecture, services, and security of the lawful interception system as it pertains to 6G', met onder meer aftappen aan de rand van het radionetwerk (RAN/edge), de overstap naar post-kwantumcryptografie, en de gevolgen van 6G-eisen 'e.g. user consent' voor aftappen. De werkgroep SA3-LI heeft haar terrein uitgebreid met 'Lawful Disclosure': het opvragen van 'authorized information maintained by the CSP'. Bij het locatieonderwerp staat de open vraag of 'sensing information' en 'ranging information' als aparte soorten locatie moeten gelden. Het is een vroeg concept: conclusies zijn nog open (FFS) en het document 'shall not be implemented', een standaardzin op elk 3GPP-concept.

«The present document studies the requirements, architecture, services, and security of the lawful interception system as it pertains to 6G.»
08 · FEIT

SUCI maakt het vangapparaat voor abonneenummers lastiger

Een IMSI-catcher is een nepzendmast die toestellen in de buurt hun vaste kenmerk laat prijsgeven. In 5G is het de bedoeling dat het toestel dat vaste kenmerk (SUPI) niet meer leesbaar verstuurt, maar een SUCI, 'a privacy preserving identifier containing the concealed SUPI', en op een identiteitsverzoek 'the UE never sends the SUPI'. Dat werkt alleen met een echt versleutelingsschema. TS 33.501 noemt gevallen waarin het 'null-scheme' wordt gebruikt, dat niets verbergt: als het thuisnetwerk geen publieke sleutel heeft ingesteld, als het thuisnetwerk zelf het null-scheme heeft geconfigureerd, en bij een noodoproep na een identiteitsverzoek. De norm beschrijft in een informatieve bijlage hoe meetrapporten van toestellen kunnen helpen 'false base stations or SUPI/5G-GUTI catchers' op te sporen, waarna de operator bijvoorbeeld 'legal authorities' kan inlichten; dat is een voorbeeld, geen plicht. De Nederlandse wet regelt het apparaat voor de opsporing: artikel 3.22 van de Telecommunicatiewet staat afwijkend frequentiegebruik toe voor strafvorderlijk onderzoek, en artikel 126nb Sv laat de officier van justitie met die apparatuur 'het nummer' van een gebruiker verkrijgen. De Wiv 2017 (artikel 47 lid 4) geeft de diensten een vergelijkbare bevoegdheid. Het woord IMSI-catcher staat in geen van die artikelen. Of een 5G-catcher tegenwoordig een downgrade naar 4G of 2G gebruikt, is hier niet uit een primaire bron vastgesteld.

«The SUCI is a privacy preserving identifier containing the concealed SUPI.»
Wie zit erachter · 3
Stemmen
03 · STEM

Bruce Schneier

Cryptograaf en schrijver over computerbeveiliging

«Levy and Robinson make a big deal of the fact that their backdoor would only be targeted against specific individuals and their communications, but it’s still a general backdoor that could be used against anybody.»
04 · STEM

Karsten Nohl

Oprichter Security Research Labs, onderzoeker mobiele netwerken

«The SS7 protocol, designed for closed networks in the 1980s, contains fundamental security gaps due to its assumption that everyone connected to SS7 trusts each other.»
Bronnen bij de tekst
  1. 01Het aftappunt zit in de netwerkfuncties zelf, gaat live vóór het verkeer, en is volgens ETSI zelf een aanvalsdoel3GPP, TS 33.127: architectuur wettelijk aftappen (2026)
  2. 02De 5G-norm eist dat een tap onmerkbaar is, ook voor het eigen personeel, voor AI-systemen en voor andere landen3GPP, TS 33.126: eisen voor wettelijk aftappen (2025)
  3. 03In Nederland mag een openbaar net alleen open als het aftapbaar is, en de tap moet onwaarneembaar zijnRijksoverheid, Telecommunicatiewet (2026)
  4. 04Alles wat het doelwit via het net doet moet aftapbaar zijn, met de nauwkeurigste locatie, ook als het toestel niets doet3GPP, TS 33.126: eisen voor wettelijk aftappen (2025)
  5. 05Versleuteling van de aanbieder gaat eraf, of de sleutels gaan mee, zodat ook achteraf kan worden ontsleuteld3GPP, TS 33.126: eisen voor wettelijk aftappen (2025)
  6. 06Het oude signaleringsnet blijft lek voor locatievolging, en 5G draait er nog naastENISA, ENISA: signaleringsbeveiliging SS7/Diameter/5G (2018)
  7. 07Voor 6G loopt een eigen aftapstudie, die ook 'Lawful Disclosure' en sensing als locatiebron meeneemt3GPP, TR 33.801-06: studie wettelijk aftappen in 6G (2026)
  8. 08SUCI maakt de klassieke IMSI-catcher lastiger, maar niet altijd; de wet regelt het apparaat zonder het zo te noemen3GPP, TS 33.501: beveiligingsarchitectuur 5G (2026)
Volgend onderwerp
Netwerk-API's

Operators maken wat het netwerk over je toestel weet per vraag opvraagbaar voor bedrijven, in Nederland voorlopig voor controles van nummer, simkaart en klantgegevens.

Lees verder →

Lees ook

Ook verbonden met Hulpdiensten op 5G, Netwerk-API's.

↑ Terug naar 5G